Morele basis 5
Hoe moet je anno 2026 tegen de ongecontroleerd lijkende geopolitieke verschuivingen aankijken? De reeks Morele basis probeert met hulp van boeken bij te dragen aan het denken hierover. Lezen is een vertrekpunt voor meningsvorming. Als je een mening vervolgens omzet in handelen, dan doe je iets dat een belangrijke politiek denker uit de vorige eeuw voorstond. Met zijn ‘filosofie van de praxis’ beoogde Antonio Gramsci het naadloos verbinden van denken en handelen. Ware kennis krijg je niet door het interpreteren van de wereld, maar door haar actief te veranderen.
We moeten ons verplaatsen naar het Italië van na WO I. In leven en werken van Antonio Gramsci (1891 - 1937) wordt het denken over het mechanisme van de macht belichaamd. Gramsci was in 1921 een van de stichters van de communistische partij van Italië. Hoewel hij er een geheel eigen opvatting over het marxisme op nahield, is zijn denken ook door het klassieke marxisme beïnvloed. Hij gaat een rol spelen in het verzet tegen het zich ontplooiende fascisme van Mussolini. In 1926 wordt hij op grond van de toen al fungerende fascistische wetgeving gearresteerd en tot het gevang veroordeeld. Helaas had Gramsci een broze gezondheid. Hij was behept met een bochel en mat slechts anderhalve meter. Toch houdt hij het tot het eind van zijn gevangenschap vol. Vier dagen na zijn vrijlating, in 1937, overlijdt hij. In de gevangenis schreef Gramsci zijn Quaderni del carcere (Gevangenis-notitieboekjes). De Quaderni kennen verschillende Nederlandse vertalingen. Het meest recent is Notities uit de gevangenis, een selectie/vertaling door Arthur Weststeijn, die ook een verhelderend voorwoord verzorgde. Deze uitgave in de serie Boom Kleine Klassieken biedt een mogelijkheid om het veelomvattende van de filosofie van Gramsci op waarde te schatten.
De aantekeningen van Gramsci zijn expres enigszins verhullend vanwege het meelezen door cipiers. Het maakt het lezen van ‘Notities uit de gevangenis’ tot een uitdaging. Maar het loont de moeite. Wat Gramsci in benarde omstandigheden onverstoorbaar aan het papier toevertrouwde, werpt een licht op zaken die met macht, verzet en het woelige tijdvak tussen een oude en een nieuwe (geo)politieke orde te maken hebben. Gramsci’s behendige en ook dappere stellingnames en analyses hebben dan ook waarde voor het nadenken over het onrustige heden. In zijn filosofie zijn een aantal zaken kenmerkend: onder meer een van het klassieke marxisme afwijkende benadering van de begrippen ‘basis’ (productiekrachten, arbeiders) en ‘bovenbouw’ (cultuur, politiek/staat). Waar de bovenbouw traditioneel dominant is, ziet Gramsci mogelijkheden om deze hegemonie te beïnvloeden.
De onrustige politieke situatie die het fascisme met dwangmiddelen teweegbracht, kon worden opgevat als een teken: de oude hegemonie-verhouding wankelt, maar is nog niet door een nieuwe vervangen. Zo bevatten de ‘Notities’ meer belangrijke bemerkingen. Gramsci verrast met het vakkundig uitkleden en ontleden van politieke en filosofische aannames. Doorgronden en het kweken van kritisch zelfbegrip zijn in zijn filosofie niet langer uitsluitend weggelegd voor de dominante bovenbouw, maar zijn ook noodzakelijke instrumenten voor de onderbouw, de ‘subalternen’. Situaties van grote politieke onrust zijn in de consistente visie van Gramsci geen onverklaarbare fenomenen, maar duiden op een naderende tussenperiode, een periode die met ‘ziekelijke verschijnselen’ gepaard kan gaan. Het was voor de goede lezer duidelijk dat hij met die ziekelijke verschijnselen de machtsuitoefening van de fascisten bedoelde. De Notities uit de gevangenis bevatten overduidelijk waardevolle elementen voor het denken over deze tijd. In deze ‘oefeningen in denken’ lezen we wat de kern van politiek zou moeten zijn, worden we gewaarschuwd voor messianistische en charismatische leiders die in tijden van crisis hun kans schoon zien en worden er behartigingswaardige opmerkingen gemaakt over ‘amerikanisme’. Gramsci: een moedige visionair van honderd jaar geleden.
Antonio Gramsci: Notities uit de gevangenis, Uitgeverij Boom, Amsterdam 2026, 86 p. : vertaling van Quaderni del carcere door Arthur Weststeijn, ISBN 9789024475681
Reacties
Een reactie posten