Morele basis

door Erick Kila

Soms heeft een klein boek een grote inhoud. Dat geldt zeker voor een beknopt, maar scherp, inzicht in een kernwaarde van het menselijk samenleven. In Voor de democratie plaatst Bas Heijne (Nijmegen, 1960) democratie in een historische context. Hij betrekt daarbij Perikles, een van de eerste bezielers van het democratisch beginsel. Die bezieling is de laatste jaren minder vanzelfsprekend geworden. Wat in de vijfde eeuw vóór Christus in Athene begon en in het moderne Westen een onbetwiste ideologische norm werd, verliest nu terrein. Het Amerika van Trump bekeert zich tot autocratische ideeën en binnen Europa wint het populisme aan invloed.

Redenaar en generaal Perikles (495 - 429 vóór Christus) was van 461 tot 429 de ‘eerste man’ in de machtige Griekse stadstaat Athene. Hij dankt zijn faam echter niet alleen aan het tot stand brengen van prestigieuze bouwwerken in de stad (onder meer het Parthenon) en aan zijn optreden als bestuurder en militair. Hij voegde aan zijn macht ook een belangrijk ethisch aspect toe: het verwoorden en het in praktijk brengen van de democratische waarden. Hoewel de werking van democratie tweeëneenhalf duizend jaar geleden beperkter was dan nu, is de morele basis die er in Perikles’ tijd aan ten grondslag lag nog steeds volop herkenbaar.

Bas Heijne zet de beroemde grafrede van Perikles (uitgesproken ter ere van de Atheense gesneuvelden in de oorlog tegen het autocratische Sparta) naast zijn eigen duiding van de hedendaagse democratie. Zoals zo veel teksten van beroemde redenaars en filosofen uit de klassieke oudheid is ook wat Perikles in de winter van 431 - 430 de Atheners voorhield niet door hem zelf vastgelegd. Wat hij, staand aan het staatsgraf voor de eerst omgekomen soldaten, zei, is door een ander, tijd- en stadsgenoot Thucydides, later weergegeven. De historicus en legeraanvoerder Thucydides (460 - 400) verwerkte de gloedvolle rede van Perikles in zijn Geschiedenis van de Peloponnesische Oorlog. Het is aannemelijk dat Thucydides zich daadwerkelijk onder het gehoor van Perikles bevond.

Heijne maakt met gebruik van fragmenten uit de grafrede en uit de verschillende boeken van De Peloponnesische Oorlog de klassieke democratie-opvattingen tastbaar. Het gaat om beredeneerde en uitgekristalliseerde waarden. Ze kunnen voor de moderne mens een baken en een waarschuwing zijn. Zo zegt Perikles onder meer: ‘Wij hebben een staatsvorm die niet de wetten van anderen navolgt, maar zijn zelf eerder een voorbeeld voor anderen (…). Haar naam is democratie, omdat zij niet door een klein aantal, maar door een meerderheid in stand wordt gehouden. De wetten waarborgen alle burgers gelijke rechten, wanneer het gaat om hun privégeschillen.’ (…) ‘Onze burgers combineren het behartigen van hun eigen belangen met politieke activiteit (…).’ Aan het laatste voegde Perikles nog een belangrijke maatregel toe: door het verstrekken van een financiële compensatie aan gewone burgers die democratische (politieke) verplichtingen en activiteiten op zich nemen, was de politiek niet meer uitsluitend toegankelijk voor de bevoorrechte (rijke) klasse. In lijn hiermee benadrukte hij het belang van de zelfstandig handelende persoonlijkheid. Heijne laat in dit alles goed de rol van Thucydides uitkomen. Deze eerste min of meer moderne geschiedschrijver bracht de ideeën van Perikles na diens dood effectief verder.

In het huidige politieke klimaat gedijen domheid en geheugenverlies. De woorden van Perikles en Thucydides zijn door Bas Heijne in een helder kader geplaatst. Voor de democratie is een uitstekend startpunt voor de eigen individuele koersbepaling.

Perikles / Bas Heijne: Voor de democratie, Uitgeverij Prometheus, Amsterdam 2025, 93 p. ISBN 9789044660623