Morele basis 2

 

door Erick Kila

Niemands democratie is veilig: historicus en schrijver Anne Applebaum stelt het nuchter vast op de laatste bladzijden van Autocratie bv - Over dictators en de redding van de democratie. Recente ontwikkelingen op het wereldtoneel maken duidelijk hoe kwetsbaar het democratische proces is. In haar hoogst actuele studie wijst Applebaum op de nieuwste gevaren en legt zij uit hoe huidige niet-democratieën verschillen van hun historische voorgangers en hoe ze een ‘besloten’ samenwerkingsverband vormen en versterken. De moderne dictator is geen ‘gewone’ autocraat, maar vooral een kleptocraat, een dief. Hij stelt zijn macht in dienst van persoonlijke gewin voor hem en zijn kliek en dan is het handig als je lid bent van een schimmige ‘vakbond’ voor kleptocraten.

Applebaum schetst een perspectief waarin we de ontwikkeling zien naar een effectieve samenwerking van autocratieën die zij ‘Autocratie bv’ noemt. En dat is helaas niet een ironisch etiket. De groep landen waarvan bijvoorbeeld Rusland, China, Noord Korea, Zimbabwe en Oeganda deel uitmaken, is inmiddels een ‘vennootschap’ geworden met een bedrijfsmodel dat de afzonderlijke vennoten/dictators persoonlijke rijkdom oplevert en dat hen helpt om aan de macht te blijven.

Waar direct na WO II voor veel staten democratie als fundament gold en bijvoorbeeld het internationaal recht, de rechtsstaat en de rechten van de mens als iets universeels werden beschouwd, zoeken de leden van Autocratie bv nu naar alternatieve ‘morele’ begrippen die ook lekker klinken, maar in feite het ware gebruiksdoel (zelfverrijking van de leiders, het bestendigen van hun machtsbasis) verhullen. Het lijkt er met nieuwe, door de beïnvloedings- en publiciteitsmachines van Autocratie bv geïntroduceerde, ‘eerlijker’ begrippen als multipolair op dat dictatoriale regiems een meer eerlijk en verbreed besef van wereldorde nastreven, maar niets is minder waar. De autocratieën van de vennootschap ondervonden dat de woorden voor de oude universele waarden hun kleptocratische praktijken te vaak in de weg zaten. Daar moesten dus nieuwe termen, met een rekbaarder betekenis, voor in de plaats komen. ‘Multipolariteit’ is in feite slechts een neutrale aanduiding voor de vaststelling dat er meer naties met internationale invloed zijn dan in het verleden. Een betekenis als ‘bestuursvorm’ (zoals democratie een bestuursvorm is) kan er dus per definitie niet aan gehecht worden. Dat hebben sommige commentatoren en politici trouwens nog niet helemaal door. De bond van autocraten kan met dit soort betrekkelijk inhoudsloze begrippen de mensen makkelijker een rad voor ogen draaien.

Strategieën als het vervangen van zuivere (en dus gevaarlijke) termen door gebakken lucht nemen de leden van Autocratie bv maar al te graag van elkaar over. Zo voeden ze elkaar met de nieuwste ontwikkelingen en inzichten op het gebied van desinformatie, onderdrukking, zakkenvullen en quasi moreel vertoon. Applebaum legt de systematische aanpak van de kleptocratenclub heel precies bloot en komt daarbij met een overvloed aan bewijs. Een uitgebreid notenapparaat legt daarvan getuigenis af. Verhelderend is ook de toekenning van een democratisch gehalte aan machten en staten. Niet alle autocratie-achtigen zijn even erg. Er zijn ook ‘hybride onvrije democratieën’. Een merkwaardige mengvorm, met in Europa als spraakmakend voorbeeld Hongarije.

Aansluitend bij de ondertitel van dit boek pleit Applebaum voor een solide blok van Verenigde democraten. ‘Niet omdat de democratische wereld een spiegel moet worden van de autocratische. Integendeel, ik gebruik de uitdrukking omdat ik geloof dat de burgers van de VS en de democratieën in Europa, Azië, Afrika en Latijns-Amerika zich verbonden moeten gaan voelen met elkaar en met de mensen die hun waarden delen, ook binnen de autocratieën.’

Sinds Autocratie bv twee jaar geleden verscheen, is de besloten vennootschap van kleptocraten niet zwakker geworden. Wie deze karakterschets van de moderne autocratie naast de meest recente geopolitieke ontwikkelingen legt, zal bijvoorbeeld beter aanvoelen hoe Trumps Amerika in de wedstrijd zit. Applebaum: ‘Er bestaat geen liberale wereldorde meer, (…) maar er bestaan liberale samenlevingen, open en vrije landen die mensen een betere kans bieden op een goed leven dan gesloten dictaturen.’ Dat die vrije samenlevingen moeten worden verdedigd, is een besef dat dit belangrijke boek versterkt.

Anne Applebaum: Autocratie bv, Ambo/Anthos, Amsterdam 2024, 206 p. : vertaling van Autocracy Inc. door Peter Abelsen, ISBN 9789026362729