Juice in de Middeleeuwen

-











door Erick Kila

Een directe verbinding met lang vervlogen tijden krijg je door taal, door wat ooit in bijvoorbeeld Oudheid en Middeleeuwen is opgetekend. Zo kent het Nederlandse taaldomein een aantal fascinerende toegangen tot het levensgevoel van de Middeleeuwer. Het gaat dan vooral om overgeleverde teksten in het Middelnederlands (1200 – 1500). Bewaarde teksten uit het Oudnederlands (ca. 500 -1200) zijn zeer schaars.

Het bekende ‘Hebban olla uogala’ uit de 11e eeuw is lang aangemerkt als oudste bewaarde Nederlandse zin, maar inmiddels heeft een zinnetje uit 793 dat predicaat overgenomen: maltho, thi âfrîo, theo (ik zeg, jou laat ik vrij, slaaf). Beide zijn ‘aantekeningen in de kantlijn’, die de kopiist van een Latijnse of Oudengelse tekst in zijn eigen, Oudnederlandse, taal toevoegde, bijvoorbeeld om zijn ganzenveer te proberen of om iets nader toe te lichten.

Afschriften van complete Middelnederlandse ‘literaire’ teksten zijn gelukkig wel bewaard gebleven. Bekend zijn onder meer Karel ende Elegast, Van den vos Reynaerde en De reis van Sente Brandane. De minder bekende Middelnederlandse raamvertelling Van den VII vroeden van binnen Rome is nu voor de hedendaagse lezer toegankelijk gemaakt door mediëvist/neerlandicus Ingrid Biesheuvel. Zij koos voor een vertaling in modern Nederlands van de in het zg. Brusselse handschrift (14e eeuw) overgeleverde tekst op rijm. Deze tekst is niet opgetekend door de oorspronkelijke dichter, maar is een afschrift. Biesheuvel licht helder toe waarom ze de rijmtekst vertaalde naar een verhaal in proza. Ook wordt de bakermat van deze verhalencyclus zeer ter zake doende besproken. In de geschiedenis van de VII Vroeden worden een oosterse en een westerse traditie onderscheiden. De oosterse zou tot ca. 800 terugvoeren, de westerse is jonger (oudst bewaarde versie ca. 1155). De tekst in het Brusselse handschrift (14e eeuw) is de vroegste vertaling naar het Middelnederlands en heeft een Oudfranse tekst als bron.

Deze proza-versie in modern Nederlands is om meerdere redenen de moeite waard. Zij geeft een inzicht in de sfeer van de Middeleeuwen. Direct in het oog springend is dan de positie van de vrouw. Zoals bekend was de Middeleeuwse maatschappij tamelijk patriarchaal; er bestond maatschappelijke ongelijkheid tussen man en vrouw. Hoewel die kenschets zeker genuanceerd kan worden, komt de vrouw er in de VII Vroeden nogal bekaaid van af. Mannen hebben meer in de melk te brokkelen. De vertaalster doet daar niet lullig over. De historische werkelijkheid blijft in deze vertaling goed bewaard. Dat verhalen in de Middeleeuwen bedoeld waren als vertelling wordt in de toelichting extra verduidelijkt. Het rijm vergemakkelijkte het memoriseren. De ‘beleving’ van geschiedenis door de Middeleeuwer blijkt in de VII Vroeden bijzonder. Personages uit de Oudheid, zoals in deze vertelling de Romeinse keizer Diocletianus, worden soms niet in de juiste historische context geplaatst. Voor de illustraties werd consistent gekozen voor de context van de 3e/4e eeuw na Christus. Illustrator Fred Marschall zorgde daarbij voor een prachtige en effectieve beeldende omlijsting van de raamvertelling. De hoofdpersonages kregen van hem een eigen en onderscheidende uitstraling. Hij wist ook de sfeer van het Middeleeuwse miniatuur op te roepen.

De titel Van minzieke vrouwen en ontroostbare weduwen is niet uit het handschrift afkomstig. Hij is gebaseerd op wat er in de inleiding van de eerste wetenschappelijke editie van het verhaal staat (Stallaert 1889) en geeft met enige ironie aan wat de hedendaagse lezer mag verwachten: een reeks verhalen over ontrouw, manipulatie, bedrog en onbeteugelde liefde. De aanstichtster van al dit fraais is de keizerin. Zij speelt een spel van misleiding waarvan de zoon van de keizer het slachtoffer dreigt te worden. De nog jonge zoon krijgt hulp van zijn zeven wijze opvoeders, maar de keizerin blijkt zeer geraffineerd. De sappige verhalen groeperen zich om dit centrale gegeven. Juice in de Middeleeuwen dus, prettig ‘vertaald’, secuur toegelicht en voorbeeldig vormgegeven.

Ingrid Biesheuvel en Fred Marschall (illustraties): Van minzieke vrouwen en ontroostbare weduwen, Walburg Pers, Zutphen 2026, 151 p. ISBN 9789464566338

 

 

Reacties

Een reactie posten

Populaire posts van deze blog

De paus in lotushouding

-
Afbeelding
  Poëzie voor kinderen: wat is dat eigenlijk? Ik heb het nooit begrepen. Wat ik wel weet, is dat het geen kinderachtige gedichten mag opleveren. En dat kinderen, net als ouderen, gedichten voorgeschoteld moeten krijgen die een tikje onvoorspelbaar zijn. door Erick Kila 5+ Aan deze misschien wat onbeholpen criteria voldoet de bundel Klavertjevier , een samenwerking van Tonko Brem (poëzie) en Marieke Janssen (beeld), prima. De dichter is niet bang voor onverwachte gedachtewendingen en de beeldend kunstenaar ‘vertekent’ de gedachten- en gedichtenwereld van Brem overtuigend en lekker ongelikt. Waarmee ook gezegd is dat deze selectie gedichten en gemengde technieken voor onbevangen lezers van alle leeftijden geschikt is.  Tonko Brem, een alter ego van filosoof/dichter Antoon Van den Braembussche, gaat niet op zijn hurken zitten, maar weet in de kleine gedichten vrolijkheid, observatie en een licht-kritisch levensgevoel te vangen. Nergens geforceerd, want de bedoeling van Klavertjev...
Meer lezen

Morele basis

-
Afbeelding
door Erick Kila Soms heeft een klein boek een grote inhoud. Dat geldt zeker voor een beknopt, maar scherp, inzicht in een kernwaarde van het menselijk samenleven. In Voor de democratie plaatst Bas Heijne (Nijmegen, 1960) democratie in een historische context. Hij betrekt daarbij Perikles, een van de eerste bezielers van het democratisch beginsel. Die bezieling is de laatste jaren minder vanzelfsprekend geworden. Wat in de vijfde eeuw vóór Christus in Athene begon en in het moderne Westen een onbetwiste ideologische norm werd, verliest nu terrein. Het Amerika van Trump bekeert zich tot autocratische ideeën en binnen Europa wint het populisme aan invloed. Redenaar en generaal Perikles (495 - 429 vóór Christus) was van 461 tot 429 de ‘eerste man’ in de machtige Griekse stadstaat Athene. Hij dankt zijn faam echter niet alleen aan het tot stand brengen van prestigieuze bouwwerken in de stad (onder meer het Parthenon) en aan zijn optreden als bestuurder en militair. Hij voegde aan zijn ma...
Meer lezen

De hoge gekte

-
Afbeelding
  door Erick Kila We leven kennelijk in een tijd van literair onvermogen. De Nederlandse taalcultuur wordt steeds meer verrijkt met producten van effectbejag en overschatting. Het aanvoelen van de mogelijkheden van taal, een wat dieper gaande kennis van het materiaal dat taal is: het zijn elementen die verdwijnen. Zo worden nu bijvoorbeeld in het domein van de poëzie vooral ‘spoken word’ en ‘proza-poëzie’ op het schild gehesen. Een bruikbaar criterium om poëzie op waarde te schatten is gelukkig ‘waarachtigheid’. Onlangs kwam een recent verschenen bundel in mijn blikveld die het etiket ‘waarachtig’ ten volle verdient. Het gaat om Aan de vooravond , een sober vormgegeven selectie gedichten van Miel Vanstreels (Godsheide, 1951). Vlaming van geboorte woont deze schrijver/dichter al sinds zijn negentiende in Maastricht. Wellicht dat de Nederlandse omgeving van invloed is geweest op de ingetogenheid en het minimale van Vanstreels poëzie. Er is in Aan de vooravond geen spoor te bekenne...
Meer lezen