Het raadsel van de werkelijkheid

 

door Erick Kila

Om het over schijn en werkelijkheid te hebben, moet je tot veel bereid zijn. Je moet tot je toelaten dat mogelijk niets is wat het lijkt. De mensen, dingen, landschappen en zelfs de woorden betekenen bij nader inzien misschien wel angstig weinig. Ze omgeven het leven van een mens bij wijze van een enscenering. Althans in Vier verhalen over de schijn der dingen van Gianni Celati (Sondrio, 1937 – Brighton, 2022). Celati, ook de auteur van Vertellers uit de Po-vlakte, knaagt in zijn verhalen subtiel aan ons alledaagse werkelijkheidsbesef.

Het eerste dat opvalt aan deze verhalenbundel is de schrijfstijl. Celati’s proza is zo droog als poedersneeuw en dempt, zoals bij sneeuw, alle galm en alle achtergrondruis. Wat de lezer wel ‘hoort’, kan alleen de weerklank van het vertelde zijn in het eigen brein.

De gewone gang der dingen heeft iets automatisch, iets onbewusts. Om dichter bij de ‘schijn’ te komen maakt Celati het vanzelfsprekende voorzichtig onklaar. Waar gewoonte, vermeende vertrouwdheid en het ontbreken van diepe gedachten de onmerkbare impulsen zijn die het bestaan voortduwen, laat Celati door kleine verschuivingen en onverwachte haperingen de vanzelfsprekende werkelijkheid kantelen. Hij tast de realiteit een beetje aan. Het is een manier van kijken naar wat ons omringt die voortkomt uit Celati’s opvatting over schrijven. Woorden zijn geen foto van de werkelijkheid. In een interview uit voorjaar 1991 formuleert de auteur het helder: “Ik geloof dat het hele onderscheid tussen werkelijkheid en fictie geen betekenis heeft. Dat onderscheid is iets wat me niet bevalt in de moderne literatuur. Ik geloof niet dat er werkelijkheid en fictie bestaan. Er bestaan, in de literatuur, geen woorden die over de werkelijkheid spreken. Woorden dromen altijd. Dat is hun werk.”

De woorden die hun werk doen in de Vier verhalen heffen de scheidslijnen - zo die al bestaan - tussen waken en slapen en tussen het werkelijke en het onwerkelijke doeltreffend op. Wie woorden onderzoekend gebruikt, denkt. En al denkend kun je, gebruik makend van het idee dat wat je omringt geënsceneerd kan zijn, besluiten dat je in een verhaal zit. In het eerste verhaal, Baratto, kruipt het ‘raadsel’ van de werkelijkheid letterlijk in één personage. Baratto, een gymleraar, heeft op een avond als hij naar huis gaat opeens geen gedachten meer. Dat heeft gevolgen. Het meest opvallende is dat Baratto een hele tijd zal gaan zwijgen en dat hij de gedachten van anderen gaat denken. Zonder duidelijke aanleiding plaatst deze leraar zich in stapjes buiten de werkelijkheid waarin zijn vrouw en vrienden zich bevinden.

In Het licht op de via Emilia zien we de werkelijkheid als ervaring verschuiven onder invloed van het licht. Schijn, schijnsel, waarschijnlijkheid: het zijn de componenten van een spel waarbij een ongrijpbaar lichtplan hoort. De reclame- en landschapschilder Emanuele Menini theoretiseert al jarenlang over hoe het licht valt op de dingen van de werkelijkheid. Is de werkelijkheid alleen nog beweging of is er ook een licht dat het onbeweeglijke als ervaring mogelijk maakt?

Gianni Celati
Celati schildert niet met grove streken, nee hij peutert aan het reële. Totdat zich een gevoel van twijfel uit de vertellingen trilt. Zo wordt in verhaal drie de normaal gesproken autonome geest van de lezer uit de ‘normale’ routine gelicht. De titel is veelzeggend: Boekenlezers worden steeds onwaarachtiger. In een vervreemdend spel, waarin een letterenstudent, een colporteur van boeken en een jonge vrouw zonder beroep een rol spelen, rekt Celati de werkelijkheid die rond zijn personages zweemt uit. Tot alle houvast onmogelijk is. Wat proberen de woorden te zeggen? Wat is het werkelijke van een woord, een zin, een boek? Teksten bestaan alleen om de aandacht te trekken, maar ze zeggen eigenlijk niets. Dat je bij die totale ontbinding van de leeservaring zeker een relativerende kanttekening mag maken, komt natuurlijk doordat de ‘ontwrichtende’ werking van deze verhalen juist met hulp van doeltreffende leesvaardigheid kan worden beleefd.

Celati speelt een uitdagend literair spel. Dit bijna treiterig doormeten van het werkelijkheidsbesef zal een onverschrokken lezer niet gelijk aan de rand van een pathologische vertwijfeling brengen. Dat geldt niet voor het hoofdpersonage in Verdwijning van een eerzaam man. Deze weduwnaar met een Frans snorretje en een thuiswonende inerte zoon legt in een kroniek vast hoe hij de rand van de onwezenlijkheid en de werkelijkheid aan het bereiken is. Hij ziet zichzelf van een afstand, alsof hij een sterk op hemzelf lijkend verhaalpersonage is. Of hij uiteindelijk over de rand van de werkelijkheid kiepert, of net niet, blijft in het midden.

Celati’s onderzoekende en vervreemdende verhalen dagen de menselijke geest uit en maken van de aandachtige lezer een grensganger. Vier verhalen over de schijn der dingen, in een uitstekende vertaling van Tineke van Dijk, is alleen nog antiquarisch verkrijgbaar of uit de bibliotheek te lenen. Een nieuwe uitgave zou in deze tijd van ‘alternatieve waarheid’ zeer op z’n plaats zijn.

Gianni Celati: Vier verhalen over de schijn der dingen, Meulenhoff, Amsterdam 1989, 136 p. : vertaling van Quattro novelle sulle apparenze door Tineke van Dijk, ISBN 9029037040